Ταξινόμιση
Τα τσιμπούρια (κρότωνες) ανήκουν:
- στην κλάση Αραχνίδια (Arachnida),
- στην υφομοταξία Ακάρεα (Acarina),
- στην τάξη Ιξωδίδια (Ixodida).
Διακρίνονται δύο βασικές οικογένειες:
- Ixodidae – τα λεγόμενα σκληρά τσιμπούρια,
- Argasidae – τα μαλακά τσιμπούρια.
Γενικά
- Είναι εξωπαράσιτα που τρέφονται με αίμα, απομυζώντας το από το δέρμα των θηλαστικών (και ανθρώπων) στα οποία παρασιτούν.
- Το αρχικό τσίμπημα συνήθως δεν προκαλεί πόνο, γι’ αυτό και περνάει συχνά απαρατήρητο.
- Όταν προσκολληθούν, αποκολλώνται δύσκολα από το δέρμα.
- Έχουν σημαντική υγειονομική σημασία, καθώς μπορούν να μεταφέρουν σοβαρές ζωονόσους.
- Δεν πηδούν ούτε πετούν· μετακινούνται μόνο περπατώντας.
Περιγραφή
- Ως αραχνίδια, διαθέτουν 4 ζεύγη ποδιών στο ενήλικο στάδιο.
- Στα σκληρά τσιμπούρια, η ράχη:
- στα αρσενικά είναι σκούρα σε όλο το μήκος,
- στα θηλυκά σκούρα μόνο στο οπίσθιο τμήμα.
Στοματικά μόρια:
- Το στόμα βρίσκεται στη βάση μιας αγκαθωτής λόγχης (hypostome).
- Όταν η λόγχη εισχωρεί στο δέρμα, «ανοίγει» κατά μήκος και εμφανίζεται το άνοιγμα του στόματος, από όπου αρχίζει η απομύζηση του αίματος.
- Η λόγχη φέρει εξωτερικά μικρά αγκάθια στραμμένα προς τα πίσω. Καθώς διεισδύει στο δέρμα, αυτά ορθώνονται και λειτουργούν σαν «άγκιστρα», σταθεροποιώντας τον κρότωνα στη θέση του.
Βιολογία
- Το θηλυκό, αφού απομυζήσει αίμα και ολοκληρώσει τη γονιμοποίηση, πέφτει στο έδαφος και μπορεί να αποθέσει έως και 18.000 αυγά, μετά από τα οποία πεθαίνει.
Υπάρχουν διαφορετικοί τύποι βιολογικού κύκλου:
- Μονοξένια είδη: όλα τα στάδια (προνύμφη, νύμφη, ενήλικο) αναπτύσσονται στον ίδιο ξενιστή.
- Διξένια: χρειάζονται δύο διαφορετικούς ξενιστές, και ο κύκλος μπορεί να διαρκέσει 2 χρόνια ή και περισσότερο.
Τυπικό διξένιο σενάριο:
- Οι εξάποδες προνύμφες διαχειμάζουν.
- Την άνοιξη ανεβαίνουν στον πρώτο ξενιστή (συνήθως τρωκτικά ή λαγόμορφα) και τρέφονται, μετατρεπόμενες σε νύμφες.
- Το δεύτερο φθινόπωρο εγκαταλείπουν τον πρώτο ξενιστή και διαχειμάζουν.
- Την επόμενη άνοιξη, ως ενήλικα, αναζητούν δεύτερο ξενιστή (συνήθως μεγάλο φυτοφάγο ζώο) και τρέφονται κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού.
- Το φθινόπωρο πραγματοποιείται η σύζευξη. Το θηλυκό εγκαταλείπει τον ξενιστή, ωοτοκεί στο περιβάλλον και πεθαίνει.
- Το ενήλικο αρσενικό, αφού γονιμοποιήσει αρκετά θηλυκά, επίσης εγκαταλείπει τον ξενιστή και πεθαίνει στο έδαφος.
Ωοτοκία & ανάπτυξη:
- Τα αυγά εναποτίθενται σε ρωγμές τοίχων, σε ξύλα, κάτω από πέτρες, σε χόρτα κ.λπ.
- Από κάθε αυγό εκκολάπτεται μία προνύμφη, η οποία περνά διαδοχικά στάδια (προνύμφη – νύμφη – ενήλικο), ανεβαίνοντας κατά καιρούς σε τυχαίους ξενιστές για να τραφεί.
Ικανότητα επιβίωσης:
- Οι κρότωνες είναι εντυπωσιακά ανθεκτικοί στη νηστεία και μπορούν να παραμείνουν χωρίς τροφή για 3 έως 18 χρόνια ανάλογα με το είδος και τις συνθήκες.
Κυριότερα είδη
Rhipicephalus sanguineus (Ixodidae) – Καφέ τσιμπούρι του σκύλου
- Κοσμοπολίτικο είδος.
- Παρασιτεί κυρίως σκύλους, αλλά και άλλα ζώα και τον άνθρωπο.
- Είναι τριξένιο είδος (τρία στάδια σε τρεις διαφορετικούς ξενιστές).
- Εφόσον υπάρχει επάρκεια τροφής, μπορεί να ολοκληρώσει τον βιολογικό του κύκλο σε 2–3 μήνες.
- Μεταδίδει στα σκυλιά τη νόσο Ερλιχίωση (Ehrlichiosis).
Dermacentor marginatus (Ixodidae)
- Παρασιτεί άλογα, αιγοπρόβατα, σκύλους, άγρια ζώα και άνθρωπο.
- Πολύ κοινό είδος.
- Ο βιολογικός κύκλος ολοκληρώνεται σε περίπου 1 έτος.
Ixodes ricinus (Ixodidae)
- Είδος με τρεις ξενιστές.
- Μπορεί να ολοκληρώσει τον κύκλο του σε λιγότερο από ένα έτος, ανάλογα με τις συνθήκες.
Ornithodoros moubata complex (Argasidae)
- Μαλακό τσιμπούρι.
- Παρασιτεί ζώα, πτηνά και άνθρωπο.
- Οι προνύμφες μετατρέπονται σε νύμφες μέσα στο αυγό και εκκολάπτονται ήδη ως νύμφες.
Argas reflexus (Argasidae) – Τσιμπούρι των περιστεριών
- Μαλακό τσιμπούρι.
- Παρασιτεί κυρίως περίστερα, αλλά μπορεί να τσιμπήσει και άνθρωπο.
- Προκαλεί δερματίτιδες, μολύνσεις από παθογόνα και αλλεργικές αντιδράσεις.
Υγειονομική σημασία
- Σε περιπτώσεις έντονης προσβολής από σκληρά τσιμπούρια στον ίδιο ξενιστή, μπορεί να εμφανιστεί κροτωνική παράλυση.
- Λειτουργούν ως φορείς σημαντικών νοσημάτων, όπως:
- Νόσος Lyme (μπορελλίωση Lyme),
- Αιμορραγικός πυρετός Κριμαίας–Κογκό,
- Στικτός πυρετός των Βραχωδών Ορέων,
- Τουλαρεμία,
- Μελιταίος πυρετός,
- και άλλες λοιμώξεις.
Μετά την απομάκρυνσή τους από το δέρμα:
- παραμένει μία πληγή που μπορεί να αποτελέσει πύλη εισόδου για βακτήρια και άλλους μικροοργανισμούς, οδηγώντας σε δευτερογενείς μολύνσεις ή επιπλοκές.
Τα μαλακά τσιμπούρια μπορούν να μεταδώσουν στον άνθρωπο:
- τον υπόστροφο πυρετό,
- τον πυρετό Q.
Ο κρότωνας και ο σκύλος
- Οι κρότωνες προτιμούν σημεία με λεπτό δέρμα και καλή αιμάτωση, όπως:
- γύρω από το στόμα,
- μέσα ή πίσω από τα αυτιά,
- πάνω από τα μάτια,
- μασχαλές,
- και άλλες μαλακές περιοχές.
- Ωστόσο, μπορούν να προσκολληθούν σε οποιοδήποτε σημείο του σώματος.
Κλινική εικόνα:
- Προκαλούν έντονη ενόχληση, κνησμό και δυσφορία.
- Ο σκύλος ξύνεται, δαγκώνεται, εμφανίζει εκνευρισμό και σε κάποιες περιπτώσεις ανορεξία.
- Στην Ελλάδα, τα συχνότερα νοσήματα που μεταδίδονται στα σκυλιά από τσιμπούρια είναι:
- η Πιροπλάσμωση,
- η Ερλιχίωση.
Αντιμετώπιση
Πρώτες βοήθειες – Αφαίρεση τσιμπουριού
- Οι ευνοϊκότερες συνθήκες για την αναπαραγωγή κροτώνων είναι η άνοιξη και το φθινόπωρο (περίπου 15–20°C). Τότε αυξάνεται ο κίνδυνος για τα κατοικίδια.
Κρίσιμο σημείο: μηχανισμός μετάδοσης παθογόνων
- Πριν αρχίσει την απομύζηση, ο κρότωνας εκκρίνει σάλιο για να «αραιώσει» και να ρευστοποιήσει το αίμα.
- Μέσω αυτού του σάλιου μπορεί να μεταφερθούν παθογόνοι μικροοργανισμοί στον ξενιστή.
- Αν πιέσουμε το σώμα του τσιμπουριού με τα χέρια μας, αυξάνουμε τον κίνδυνο να εκτοξεύσει πίσω στο σημείο τσιμπήματος μέρος από το γεύμα αίματος μαζί με μολυσμένο σάλιο.
Σωστή τεχνική αφαίρεσης:
- Αφαιρούμε τον κρότωνα με το χέρι ή με ένα αμβλύ τσιμπιδάκι, πιάνοντάς τον όσο πιο κοντά στο δέρμα γίνεται, από την περιοχή της κεφαλής, όχι από την κοιλιά.
- Τραβάμε αργά και κάθετα προς το δέρμα.
- Αποφεύγουμε απότομες ή στρεπτικές κινήσεις, γιατί αυξάνεται ο κίνδυνος να αποσπαστεί η κεφαλή ή τμήματα του στο δέρμα, κάτι που ευνοεί την ανάπτυξη πυογόνων μικροβίων και μολύνσεων.
- Είναι πολύ χρήσιμο ο κτηνίατρος να δείξει πρακτικά στον ιδιοκτήτη τον σωστό τρόπο αφαίρεσης.
- Μετά την αφαίρεση, η περιοχή πρέπει να καθαριστεί με αντισηπτικό.
Υπάρχουν και ειδικές λαβίδες/τσιμπιδάκια για τσιμπούρια, ακόμα και για πολύ μικρά άτομα, τα οποία είναι διαθέσιμα σε pet shops.
Πρόληψη
- Ελέγχουμε τακτικά τον εαυτό μας, τα παιδιά και τα ζώα μας για την παρουσία κροτώνων.
- Όταν κινούμαστε στη φύση, ειδικά σε περιοχές με πλούσια βλάστηση, ψηλά χόρτα ή παρουσία ζώων, περιορίζουμε την επαφή με τέτοια σημεία.
- Φοράμε ανοιχτόχρωμα ρούχα ώστε να εντοπίζουμε ευκολότερα τους κρότωνες και βάζουμε τα παντελόνια μέσα στις κάλτσες.
- Στα ζώα τοποθετούμε εντομοαπωθητικά λουράκια ή άλλα εγκεκριμένα σκευάσματα· σε πολλές περιπτώσεις είναι πολύ αποτελεσματικά.
Στον περιβάλλοντα χώρο:
- Διατηρούμε καθαρή αυλή/κήπο, με έλεγχο της αυτοφυούς βλάστησης και τακτικά κλαδέματα.
- Απομακρύνουμε σκουπίδια, άχρηστα υλικά και πιθανές κρυψώνες.
- Καταπολεμούμε τα ποντίκια και αποθαρρύνουμε την παρουσία αδέσποτων ζώων.
- Συμβουλευόμαστε τον κτηνίατρο για το πρωτόκολλο πρόληψης και υγιεινής των ζώων.
- Χρησιμοποιούμε εντομοκτόνα/ακαρεοκτόνα για έλεγχο τσιμπουριών σε εξωτερικούς χώρους, εστιάζοντας στα σημεία όπου ξεκουράζεται ή κοιμάται το ζώο.
- Φροντίζουμε να μην υπάρχουν ρωγμές, σχισμές και χαραμάδες σε τοίχους και δάπεδα, όπου μπορούν να κρύβονται τσιμπούρια.
Εφαρμογή εντομοκτόνων
- Εφαρμόζεται ψεκασμός με κατάλληλο εντομοκτόνο–ακαρεοκτόνο στον περιβάλλοντα χώρο των κτιρίων, όπου πιθανόν συχνάζουν αδέσποτα ζώα.
- Ο ψεκασμός:
- βγάζει τα τσιμπούρια από τις κρυψώνες τους,
- τα εξοντώνει,
- και χάρη στην υπολειμματική δράση του σκευάσματος περιορίζει τις νέες προσβολές.
Σε περίπτωση κατοικιδίου:
- Οι εφαρμογές (προληπτικές ή κατασταλτικές) πρέπει να εστιάζουν:
- στο σπιτάκι του σκύλου,
- στην άμεση γύρω περιοχή,
- και γενικότερα σε όλα τα σημεία που συνηθίζει να παραμένει το ζώο.