Ταξινόμηση
Τα μυρμήγκια ανήκουν στην κλάση των Εντόμων, στην τάξη των Υμενόπτερων (Hymenoptera) – μαζί με τις μέλισσες και τις σφήκες – και στην οικογένεια Formicidae (Μυρμηκίδες).
Κοινωνική οργάνωση
Πρόκειται για έντομα με ιδιαίτερα ανεπτυγμένη κοινωνική δομή, που ζουν σε οργανωμένες αποικίες.
Οι φωλιές τους μπορεί να βρίσκονται:
- σε κορμούς δέντρων,
- σε υπόγειους θαλάμους μέσα στο έδαφος,
- ή μέσα σε κτίρια, σε κενά, ρωγμές, κακοτεχνίες, σπασίματα κ.λπ.
Στη φωλιά συναντάμε διακριτούς ρόλους:
- Βασίλισσες – το αναπαραγωγικό κέντρο της αποικίας, υπεύθυνες για την παραγωγή αυγών.
- Εργάτριες – στείρα, άπτερα θηλυκά, που συλλέγουν και αποθηκεύουν τροφή, χτίζουν και συντηρούν τη φωλιά, φροντίζουν τις προνύμφες και συχνά εκτρέφουν μελίγκρες.
- Προνύμφες – τα ανώριμα στάδια που τρέφονται και προστατεύονται μέσα στη φωλιά.
- Αρσενικά – ο ρόλος τους περιορίζεται ουσιαστικά στη γονιμοποίηση.
- Στρατιώτες – μεγαλόσωμες, στείρες θηλυκές μορφές με ισχυρές γνάθους, υπεύθυνες για την άμυνα και την προστασία της αποικίας.
Περιγραφή
Με το δάγκωμά τους τα μυρμήγκια εκκρίνουν μυρμηκικό οξύ, το οποίο προκαλεί πόνο και έντονο κάψιμο. Το τσίμπημα ορισμένων ειδών, όπως του μεγάλου κόκκινου μυρμηγκιού της Αμερικής, μπορεί να αποβεί θανατηφόρο για μικρά ζώα.
Η σωματική τους δύναμη είναι εντυπωσιακή· μπορούν να μεταφέρουν στη φωλιά τροφή από μεγάλες αποστάσεις και να σηκώσουν έως και 25 φορές το βάρος του σώματός τους.
Οι γνάθοι (δαγκάνες) διαθέτουν μικρές εσωτερικές προεξοχές, που βοηθούν:
- στη σταθερή συγκράτηση της τροφής χωρίς να γλιστρά,
- και στην τεμαχοποίησή της.
Οι κεραίες είναι ζωτικά αισθητήρια όργανα:
- ελέγχουν αν μια τροφή είναι κατάλληλη,
- επιτρέπουν την αναγνώριση συγγενών ατόμων της ίδιας αποικίας μέσω χαρακτηριστικών κινήσεων και χημικών σημάτων.
Βιολογία
Η βασίλισσα είναι υπεύθυνη για την ωοτοκία. Από τα αυγά εκκολάπτονται οι προνύμφες, οι οποίες έχουν σκωληκόμορφη εμφάνιση. Μέσω διαδοχικών εκδύσεων μετατρέπονται σε νύμφες και στη συνέχεια σε τέλειο έντομο – τα μυρμήγκια είναι ολομετάβολα.
Οι προνύμφες συνήθως τοποθετούνται στα ανώτερα επίπεδα της φωλιάς, ώστε να επωφελούνται από τη θερμότητα του ήλιου και να αναπτύσσονται γρηγορότερα. Η περιοχή της φωλιάς όπου φιλοξενούνται οι προνύμφες – συμπεριλαμβανομένων και εκείνων που θα εξελιχθούν σε βασίλισσες – προστατεύεται έντονα από μεγάλους εργάτες και στρατιώτες.
Η βασίλισσα είναι το μεγαλύτερο άτομο της αποικίας και παραμένει μόνιμα μέσα στη φωλιά.
Πριν αναλάβει τον ρόλο της, είναι φτερωτή και συμμετέχει στο λεγόμενο “νυμφικό σμήνος”, κατά το οποίο πολλές μελλοντικές βασίλισσες πετούν μαζικά έξω από τη φωλιά τους.
Μετά τη γονιμοποίηση, συνοδεύονται από εργάτριες που τις ακολουθούν και ιδρύουν νέες φωλιές. Το φαινόμενο αυτό λαμβάνει χώρα συνήθως μία ημέρα τον χρόνο, κατά τους θερινούς μήνες.
Οι αποικίες διαθέτουν συχνά μεγάλες αποθήκες τροφής για τον χειμώνα. Ορισμένες φωλιές μπορούν να φτάσουν σε βάθος έως και 3 μέτρα.
Τα νεκρά μυρμήγκια εκκρίνουν ειδικές ουσίες που αναγνωρίζονται από τα υπόλοιπα άτομα, τα οποία τα απομακρύνουν από τη φωλιά και σχηματίζουν ένα είδος “νεκροταφείου”.
Πολλά είδη τρέφονται με μύκητες που καλλιεργούν επάνω σε φύλλα, αναπτύσσοντας ουσιαστικά “μυκητοκαλλιέργειες”.
Τα μυρμήγκια μπορούν να:
- σχηματίζουν ζωντανές σχεδίες από σώματα ατόμων της αποικίας για να διασχίσουν νερό,
- περνούν πάνω από δηλητήρια χρησιμοποιώντας νεκρά μυρμήγκια σαν “γέφυρα”,
- δηλητηριάζουν δέντρα για να δημιουργήσουν φωλιά στο εσωτερικό τους,
- εκτρέφουν μελίγκρες σε ρίζες δένδρων: οι μελίγκρες απομυζούν χυμούς από τις ρίζες και εκκρίνουν ένα θρεπτικό υγρό (μελίτωμα), το οποίο χρησιμοποιούν ως τροφή τα μυρμήγκια και οι προνύμφες.
Κυριότερα Είδη
Μυρμήγκι του Φαραώ – Monomorium pharaonis
- Οι εργάτριες έχουν μήκος 1,5–2 mm και καφεκίτρινο χρώμα.
- Οι βασίλισσες έχουν μήκος 3,6–5 mm, είναι βαθύ κόκκινο χρώμα, φέρουν φτερά αλλά δεν μπορούν να πετάξουν.
Προτιμούν θερμό και υγρό περιβάλλον και γι’ αυτό σε πολλές περιοχές περιορίζονται στο εσωτερικό των κτιρίων.
Αποτελούν ιδιαίτερα σοβαρό κίνδυνο για τη δημόσια υγεία, καθώς τρέφονται σε ανθυγιεινούς χώρους (αποχετεύσεις, κάδους απορριμμάτων κ.λπ.) και μπορούν να μεταφέρουν παθογόνους μικροοργανισμούς. Η παρουσία τους είναι εξαιρετικά προβληματική σε νοσοκομεία και αποστειρωμένους χώρους.
Είναι δύσκολες στην καταπολέμηση γιατί:
- διαθέτουν πολλαπλές βασίλισσες σε κάθε φωλιά,
- οι εργάτριες που αναζητούν τροφή μπορούν να αποσπαστούν από την κύρια φωλιά και να δημιουργήσουν δευτερεύουσες αποικίες (φαινόμενο “budding”), εάν η αρχική αποικία απειληθεί.
Βιολογικός κύκλος: 38–45 ημέρες.
Ρυθμός αναπαραγωγής:
Μία βασίλισσα μπορεί να παράγει 400+ αυγά κατά τη διάρκεια της ζωής της. Συνήθως:
- στα πρώιμα στάδια ωοτοκίας παράγει 10–12 αυγά ανά παρτίδα,
- αργότερα ρίχνει τον ρυθμό σε 4–7 αυγά ανά παρτίδα.
Μαύρο μυρμήγκι – Lasius niger
- Οι εργάτριες έχουν μήκος 2–5 mm και σκούρο καφέ έως μαύρο χρώμα.
- Οι βασίλισσες φτάνουν έως 12 mm και έχουν καφέ χρώμα.
Κατασκευάζουν φωλιές κυρίως σε εξωτερικούς χώρους:
- σε τοίχους,
- κάτω από πλάκες, πεζοδρόμια και πλακοστρώσεις κ.ά.
Διανύουν μεγάλες αποστάσεις για αναζήτηση τροφής και νερού και συχνά εισέρχονται σε κατοικίες. Η καταπολέμησή τους στους εσωτερικούς χώρους είναι απαραίτητη όταν οι πληθυσμοί γίνουν έντονα ενοχλητικοί.
Βιολογικός κύκλος: 50–70 ημέρες.
Ρυθμός αναπαραγωγής:
Μία αποικία μαύρων μυρμηγκιών διαθέτει συνήθως μία βασίλισσα και περίπου 5.000 άτομα, ενώ η βασίλισσα μπορεί να ζήσει μέχρι και 12 χρόνια.
Σχέση με τον άνθρωπο
Τα μυρμήγκια μπορούν να καλύψουν μεγάλες αποστάσεις αναζητώντας τροφή. Ακόμη και οι πιο καθαροί χώροι συνήθως προσφέρουν κάποια προσβάσιμη πηγή τροφής (ψίχουλα, σταγόνες γλυκών, τροφή κατοικιδίων κ.λπ.), γεγονός που μπορεί να οδηγήσει σε μαζική εισβολή.
Παρόλο που δεν ανήκουν πάντα στα έντομα υψηλής όχλησης, όταν οι πληθυσμοί τους αυξηθούν σημαντικά, μπορούν να δημιουργήσουν σοβαρό πρόβλημα υγιεινής και αισθητικής και να απαιτηθεί συχνά επαγγελματική αντιμετώπιση.
Αντιμετώπιση
1. Πρόληψη
Βασική αρχή: τα μυρμήγκια μπαίνουν στο σπίτι κυρίως για τροφή και νερό.
Συνεπώς:
- Διατηρούμε τα τρόφιμα καλά συσκευασμένα, ιδανικά σε γυάλινα βάζα ή αεροστεγή δοχεία.
- Μετά την προετοιμασία γευμάτων, καθαρίζουμε άμεσα τους πάγκους της κουζίνας από ψίχουλα και υπολείμματα.
- Δεν αφήνουμε εκτεθειμένη τροφή κατοικιδίων για πολλή ώρα.
2. Φυσικοί τρόποι απομάκρυνσης
Μπορούν να χρησιμοποιηθούν συμπληρωματικά ή όπου δεν επιτρέπεται χρήση χημικών:
- Αρωματικά φυτά (λεβάντα, ρίγανη, δάφνη, μέντα):
- σε γλαστράκια κοντά σε πόρτες/μπαλκονόπορτες,
- ή αποξηραμένα φύλλα σε σημεία διέλευσης.
- Ρίγανη στο χώμα όπου έχουν σπαρεί σπόροι, ώστε να αποθαρρύνονται τα μυρμήγκια και να μην τους “κλέβουν”.
- Ξύδι:
- ψεκασμός γύρω από πόρτες, περβάζια και άλλα σημεία εισόδου,
- μπολ με ξύδι και μέλι για προσέλκυση και παγίδευση.
- Μαγειρική σόδα και χυμός λεμονιού κοντά σε μυρμηγκοφωλιές.
- Κανέλα:
- μικρή ποσότητα σε γραμμή ή σωρό στα σημεία που εμφανίζονται συχνά.
- Γαρύφαλλο (μπαχαρικό) γύρω από πιατάκια κατοικιδίων.
- Κιμωλία:
- χάραξη γραμμής στα περάσματα· τα μυρμήγκια συνήθως αποφεύγουν να την διασχίσουν,
- μπορεί να χρησιμοποιηθεί και σε κάθετες επιφάνειες.
3. Χρήση εντομοκτόνων
Όταν η προσβολή είναι έντονη, εφαρμόζονται στοχευμένα χημικά μέτρα:
- Απευθείας ψεκασμός εντομοκτόνου στις φωλιές και στα σημεία εισόδου.
- Υπολειμματικοί ψεκασμοί σε περιοχές διέλευσης (σοβατεπί, γωνίες, δίπλα σε πόρτες/παράθυρα, εξωτερικούς τοίχους κ.λπ.).
- Εφαρμογή ειδικών μυρμηγκοκτόνων gel, μη τοξικών για τον άνθρωπο όταν χρησιμοποιούνται σωστά, σε στρατηγικά σημεία όπου διέρχονται ή τρέφονται.
Ο συνδυασμός καλής υγιεινής, φυσικών φραγμών και επαγγελματικής χημικής αντιμετώπισης, όπου απαιτείται, εξασφαλίζει τη μακροχρόνια μείωση και έλεγχο των πληθυσμών.