Η κοινωνία της σφήκας
Τα είδη σφηκών χωρίζονται σε δύο βασικές κατηγορίες:
- Μοναχικές (απόμερες) σφήκες
- Τα ενήλικα ζουν και δρουν μεμονωμένα.
- Πολλά είδη δεν κατασκευάζουν σύνθετες φωλιές.
- Κοινωνικές σφήκες
- Ζουν σε αποικίες που μπορεί να αριθμούν χιλιάδες άτομα.
- Χτίζουν οργανωμένη φωλιά.
- Σε ορισμένα είδη μόνο μέρος του πληθυσμού είναι ικανό να αναπαραχθεί.
Στις κοινωνικές σφήκες:
- Η βασίλισσα και τα αρσενικά είναι τα άτομα που συμμετέχουν στην αναπαραγωγή.
- Η πλειοψηφία του πληθυσμού αποτελείται από στείρες θηλυκές εργάτριες, οι οποίες αναλαμβάνουν όλα τα λειτουργικά καθήκοντα της αποικίας (τροφή, άμυνα, φροντίδα γόνου, χτίσιμο φωλιάς).
Οικολογία
- Οι σφήκες παίζουν καθοριστικό ρόλο στη ρύθμιση πληθυσμών άλλων εντόμων.
- Για σχεδόν κάθε είδος εντόμου–εχθρού, αντιστοιχεί κάποιο είδος σφήκας που δρα ως αρπακτικό ή παράσιτο επάνω του.
Ιδιαίτερα οι παρασιτικές σφήκες χρησιμοποιούνται όλο και περισσότερο στη βιολογική καταπολέμηση γεωργικών εχθρών, καθώς έχουν περιορισμένη αρνητική επίδραση στις καλλιέργειες.
Παράλληλα, οι σφήκες αποτελούν σημαντικό κρίκο στην τροφική αλυσίδα, ως θηράματα άλλων οργανισμών.
Η σχέση με τον άνθρωπο
- Δεν είναι από τη φύση τους «επιθετικά» έντομα, αλλά οι επαφές τους με τον άνθρωπο είναι αρκετά συχνές (ιδίως σε εξωτερικούς χώρους, τροφές, ποτά), με αποτέλεσμα να είναι συχνά και τα τσιμπήματα.
- Σε άτομα με υπερευαισθησία στο δηλητήριο μπορεί να εκδηλωθεί αναφυλακτική αντίδραση, με συμπτώματα όπως:
- σοβαρή πτώση αρτηριακής πίεσης,
- έντονη εφίδρωση,
- δύσπνοια,
- μελάνιασμα (κυάνωση).
Τα άτομα αυτά:
- χρειάζονται άμεση ιατρική παρέμβαση,
- εφόσον γνωρίζουν την αλλεργία τους, πρέπει να είναι εκπαιδευμένα στη χρήση αυτοενιέμενης αδρεναλίνης, την οποία οφείλουν να έχουν πάντα μαζί τους.
Καταπολέμηση
Η αντιμετώπιση στηρίζεται στον εντοπισμό και την εξουδετέρωση της φωλιάς:
- Εντοπισμός φωλιάς
- Παρακολουθούμε την πορεία των εργατριών σφηκών κατά την πτήση ώστε να εντοπίσουμε το σημείο εισόδου/εξόδου.
- Χημική καταπολέμηση
- Απευθείας ψεκασμός της φωλιάς με εντομοκτόνο.
- Ακολουθεί μηχανική καταστροφή της φωλιάς ή κάψιμό της.
- Οι επεμβάσεις γίνονται κατά προτίμηση τις βραδινές ώρες, όταν ο περισσότερος πληθυσμός βρίσκεται μέσα στη φωλιά και η δραστηριότητα είναι χαμηλή.
- Παγίδες με δολώματα
- Στο πλαίσιο ενός ολοκληρωμένου συστήματος καταπολέμησης, χρησιμοποιούνται τροφοελκυστικές παγίδες.
- Οι σφήκες εισέρχονται από οπές στο κάτω μέρος και δεν μπορούν να εξέλθουν.
- Προσελκύονται από μη τοξικό δόλωμα στο εσωτερικό.
- Οι παγίδες τοποθετούνται περίπου 6–7 μέτρα από τη φωλιά και μπορούν να επαναχρησιμοποιηθούν.
- Για σύλληψη σφηκών χρησιμοποιείται κατά κύριο λόγο σακχαρούχο δόλωμα.
- Για σύλληψη σκούρκων (hornets) χρησιμοποιείται πρωτεϊνούχο δόλωμα.
- Συνιστάται τοποθέτηση σε χαμηλό ύψος (περίπου 0,50–0,70 m).
Παραδοσιακή αντιμετώπιση
- Για την απώθηση σφηκών από έναν χώρο, μπορεί να χρησιμοποιηθεί γαρύφαλλο (το μπαχαρικό):
- Σπάζουμε/λιώνουμε μικρά κομμάτια και τα τοποθετούμε σε ένα μπολ.
- Η μυρωδιά του γαρύφαλλου είναι ιδιαίτερα απεχθής στις σφήκες, οι οποίες απομακρύνονται.
- Σε περίπτωση τσιμπήματος, ελλείψει φαρμακευτικών σκευασμάτων, μπορεί να εφαρμοστεί μισό κρεμμύδι επάνω στην περιοχή για ~20 λεπτά.
- Τα ένζυμα του κρεμμυδιού μπορούν να βοηθήσουν στην μερική αποδόμηση τοξικών ουσιών του δηλητηρίου και να μειώσουν τον ερεθισμό.
Κόκκινησφήκα– Σκούρκος (ή Σερσένι, -γκι) (Oriental hornet)
Ταξινόμιση
Είναι έντομα της Τάξης Υμενόπτερα (Hymenoptera), της οικογένειας Vespidae, του γένους Vespa.
Το είδος Vespa orientalis είναι γνωστό ως Κόκκινη Σφήκα ή Σκούρκος.
(Το είδος Vespula germanica παραμένει η κλασική Κοινή Σφήκα.)
Γενικά
- Πολύ διαδεδομένο είδος στη Μεσόγειο, τη Μαδαγασκάρη και τις Ινδίες.
- Έχει επεκταθεί και σε άλλες περιοχές, όπως η Νότια Αμερική και το Μεξικό.
- Πρόκειται για κοινωνικό έντομο, που ζει σε αποικίες.
Περιγραφή
- Μεγάλο υμενόπτερο, με έντονο, χαρακτηριστικό χρωματισμό (κοκκινωπός με κίτρινα τμήματα).
- Η βασίλισσα έχει μήκος περίπου 25–35 mm.
- Τα αρσενικά και οι εργάτριες είναι μικρότερα σε μέγεθος.
Βιολογία
- Τα ενήλικα άτομα τρέφονται με νέκταρ και ώριμα φρούτα.
- Για τη διατροφή του γόνου χρειάζονται επιπλέον ζωική πρωτεΐνη (π.χ. άλλα έντομα, μέλισσες κ.ά.).
- Ζει σε αποικίες, οργανωμένες σε καστες, με κεντρικό ρόλο της βασίλισσας.
Η κίτρινη λωρίδα – Φωτοβολταϊκή ιδιότητα
- Το 2010, ερευνητική ομάδα από Ισραήλ και Βρετανία έδειξε ότι η κίτρινη λωρίδα στην κοιλιά της Κόκκινης Σφήκας μπορεί να δεσμεύει την ηλιακή ακτινοβολία και να τη μετατρέπει σε ενέργεια.
- Η κύρια μεταβολική δραστηριότητα φαίνεται να είναι αυξημένη σε αυτό το κίτρινο στρώμα, γεγονός που υποδηλώνει ότι ο ήλιος αποτελεί σημαντική πηγή ενέργειας.
- Η διαδικασία σχετίζεται με τη χρωστική xanthopterin, η οποία συμμετέχει στη μετατροπή του φωτός σε βιολογικά αξιοποιήσιμη ενέργεια.
- Αυτό πιθανόν εξηγεί γιατί οι σκούρκοι είναι περισσότερο δραστήριοι σε έντονη ηλιοφάνεια, σε αντίθεση με πολλά συγγενικά είδη που αποφεύγουν τον δυνατό ήλιο.
Η σχέση με τον άνθρωπο
- Συχνά χτίζουν τις φωλιές τους κοντά σε κατοικημένους χώρους.
- Δεν επιδιώκουν ενεργητικά την επίθεση στον άνθρωπο, αλλά μπορούν να τσιμπήσουν αμυντικά εάν ενοχληθούν ή αν απειληθεί η φωλιά.
- Το τσίμπημα είναι ιδιαίτερα επώδυνο.
- Σε ευαίσθητα άτομα μπορεί να προκληθεί αλλεργική αντίδραση, μέχρι και αναφυλαξία.
- Προκαλούν σοβαρά προβλήματα στους μελισσοκόμους, καθώς επιτίθενται στις μέλισσες και τις θανατώνουν για να τις χρησιμοποιήσουν ως τροφή του γόνου.
Αντιμετώπιση
Οι παγίδες τοποθετούνται σε χαμηλό ύψος.
Πραγματοποιείται πρώτα έλεγχος για τον εντοπισμό των φωλιών.
Ακολουθεί απευθείας ψεκασμός της φωλιάς με κατάλληλο εντομοκτόνο, κατά προτίμηση σε νυχτερινές ώρες.
Συμπληρωματικά, εφαρμόζεται παγίδευση με δολώματα:
Δολώματα με άμυλο και πρωτεΐνη.