Γενικά
Οι τερμίτες είναι έντομα της τάξης Ισόπτερα.
Συχνά μπερδεύονται με τα μυρμήγκια, επειδή μοιάζουν μορφολογικά και είναι επίσης κοινωνικά έντομα.
Συχνά αποκαλούνται και «λευκά μυρμήγκια», αν και δεν έχουν στενή συγγένεια με αυτά.
Βασικό χαρακτηριστικό τους είναι ότι τρέφονται κυρίως με ξύλο και άλλα υλικά που περιέχουν κυτταρίνη.
Η κοινωνία τους αποτελείται από κάστες: εργάτες, στρατιώτες και αναπαραγωγικά άτομα.
Ζουν κυρίως σε θερμές περιοχές (σαβάνες, τροπικές και υποτροπικές ζώνες), όπως:
- Αφρική
- Νότια Αμερική
- Νότια Ευρώπη
Στην Ευρώπη έχουν καταγραφεί περίπου 12 είδη, ενώ στην Ελλάδα έχουν αναφερθεί τρία:
- Calotermes flavicollis
- Reticulitermes balkanensis
- Reticulitermes urbis
Διαφορές τερμιτών – μυρμηγκιών
Παρότι συχνά μπερδεύονται, υπάρχουν σαφείς διαφορές:
- Σώμα:
- Τερμίτες: σώμα πιο «μονοκόμματο» με μικρή μόνο σύσφιγξη μεταξύ θώρακα και κοιλιάς.
- Μυρμήγκια: έχουν εμφανή, λεπτό «μίσχο» (πεταλιδωτό τμήμα) που ενώνει θώρακα και κοιλιά.
- Κεραίες:
- Τερμίτες: κεραίες ευθείες.
- Μυρμήγκια: κεραίες γωνιώδεις (καμπυλωτές).
- Χρώμα & σκληρότητα σώματος:
- Τερμίτες: συνήθως ανοιχτόχρωμο, μαλακό σώμα.
- Μυρμήγκια: σκούρο και σκληρό εξωσκελετό.
- Ανάπτυξη:
- Τερμίτες: ημμετάβολα έντομα (αυγό – νύμφη – ακμαίο).
- Μυρμήγκια: ολομετάβολα (αυγό – προνύμφη – νύμφη – ακμαίο).
- Πτέρυγες αναπαραγωγών:
- Τερμίτες: πρόσθιες και οπίσθιες πτέρυγες ίδιου μεγέθους.
- Μυρμήγκια: οι πρόσθιες πτέρυγες είναι μεγαλύτερες από τις οπίσθιες.
Περιγραφή – Κάστες
Οι τερμίτες είναι πολυμορφικά έντομα. Η κοινωνία τους αποτελείται από:
- Εργάτες (στείρα θηλυκά & αρσενικά)
- Στρατιώτες (στείρα θηλυκά & αρσενικά)
- Αναπαραγωγικά άτομα (βασίλισσα, βασιλιάς, σμηνουργοί)
Κοινά χαρακτηριστικά:
- Μαλακό, ανοιχτόχρωμο σώμα, συνήθως λευκό.
- Το κεφάλι συχνά έχει χρώμα κεχριμπαριού.
- Δύο νηματοειδείς κεραίες στο κεφάλι.
- Οι σύνθετοι οφθαλμοί είναι απλοί και τα οφθαλμίδια μπορεί να απουσιάζουν.
- Στοματικά μόρια μασητικού τύπου, ιδιαίτερα ανεπτυγμένα στις στείρες κάστες.
Αναπαραγωγικά άτομα
- Στα περισσότερα είδη υπάρχει ένα ζεύγος βασίλισσας – βασιλιά ανά αποικία.
- Σε πιο «πρωτόγονα» είδη μπορεί να υπάρχουν περισσότερα ζεύγη.
- Τα ώριμα αναπαραγωγικά άτομα φέρουν τέσσερις μεμβρανώδεις πτέρυγες, με πλούσια νεύρωση και εγκάρσιες φλέβες.
- Οι πτέρυγες σπάζουν και απορρίπτονται στη βάση τους μετά την πτήση (σμηνουργία).
- Ο εξωσκελετός τους είναι πιο σκληρός σε σχέση με τους εργάτες.
- Η βασίλισσα, με τα χρόνια, μπορεί να αποκτήσει τεράστια, διογκωμένη κοιλιά, εξειδικευμένη στην ωοπαραγωγή.
Οι στρατιώτες
Οι στρατιώτες ξεχωρίζουν εύκολα:
- Έχουν πολύ σκληρό και μεγάλο κεφάλι, συχνά μεγαλύτερο από το μισό σώμα.
- Σε ορισμένα είδη οι άνω σιαγόνες είναι τεράστιες, ασύμμετρες και κλείνουν πολύ γρήγορα για δάγκωμα και άμυνα.
- Σε άλλα είδη είναι μακριές και λεπτές και λειτουργούν σαν «τσιμπίδες».
- Πολλά είδη χρησιμοποιούν εκκρίσεις από ειδικό αδένα στο κεφάλι, αντί για δάγκωμα:
- απωθητικές
- τοξικές
- ή κολλώδεις, που εκτοξεύονται στον εχθρό.
Βιολογία – «Λευκές νύμφες» και τροφάλλαξη
- Οι πρώτες προνύμφες (νύμφες αρχικού σταδίου) δεν έχουν σκληρά στοματικά μόρια, άρα δεν μπορούν να μασήσουν ξύλο.
- Είναι μικρές, λευκές («λευκές νύμφες») και μένουν κοντά στα αυγά.
- Τρέφονται αποκλειστικά από εργάτες, με ειδικά επεξεργασμένη τροφή (τροφάλλαξη):
- από στόμα σε στόμα
- ή από έδρα σε στόμα (με πεπτικές ουσίες & σίελο).
Που ζουν
- Οι τερμίτες ζουν κρυφά, μέσα:
- στο έδαφος
- σε ξύλο
- σε κατασκευές, δοκούς, θεμέλια
- Αποφεύγουν:
- ρεύματα αέρα
- ηλιακό φως
- Οι φωλιές είναι:
- υπόγειες
- υπέργειες (τύπου «λοφίσκου»)
- ή συνδυασμός.
Τι τρώνε
- Μόνο οι εργάτες τρέφονται απευθείας από την τροφή (ξύλο, άλλα φυτικά υλικά).
- Όλες οι υπόλοιπες κάστες (στρατιώτες, αναπαραγωγικά άτομα, νύμφες) τρέφονται μέσω τροφάλλαξης από τους εργάτες.
- Κύρια τροφή:
- ξύλο
- ξηρά αγρωστώδη
- φύλλα
- μύκητες
- οργανική ύλη στο έδαφος
- κόπρο φυτοφάγων
Η πέψη της κυτταρίνης γίνεται χάρη σε συμβιωτικούς μικροοργανισμούς στον πεπτικό σωλήνα, που διασπούν την κυτταρίνη σε αξιοποιήσιμες ενώσεις.
Κοινωνική οργάνωση – Αποικία
Σε εξελιγμένα είδη, η δομή της κοινωνίας είναι εξαιρετικά σύνθετη:
- Χωριστοί χώροι για:
- βασίλισσα
- «νηπιαγωγεία» (αυγά & νύμφες)
- αποθήκες τροφής
- χώρους για μύκητες
- χώρους για περιττώματα
- Εξειδικευμένο σύστημα:
- αερισμού
- ρύθμισης θερμοκρασίας
- σταθερής υγρασίας
- ελέγχου επιπέδου CO₂
Ορισμένες αποικίες μπορούν να ζήσουν πάνω από 100 χρόνια.
Ο αριθμός των ατόμων μπορεί να είναι τεράστιος, ανάλογα με το είδος.
Αναπαραγωγή – Σμηνουργία
- Τα νέα αναπαραγωγικά άτομα (σμηνουργοί) εγκαταλείπουν ταυτόχρονα την αποικία, σχηματίζοντας σμήνη.
- Πραγματοποιούν πτήσεις που:
- επιτρέπουν την ανάμειξη ατόμων από διαφορετικές αποικίες
- βοηθούν στην εξάπλωση του είδους
- οδηγούν στην ίδρυση νέων αποικιών
Μετά τη σμηνουργία:
- Απορρίπτουν τις πτέρυγές τους.
- Το θηλυκό ξεκινά να τρέχει με χαοτική πορεία (ζιγκ-ζαγκ).
- Το αρσενικό ακολουθεί από πίσω, κολλητά στην άκρη της κοιλιάς της.
- Στη συνέχεια βρίσκουν κατάλληλο σημείο και ιδρύουν τη νέα αποικία.
Κύριες κατηγορίες τερμιτών (ως προς την οικολογία)
1. Υπόγειοι τερμίτες
- Ζουν κυρίως στο έδαφος.
- Για να προσεγγίσουν υπέργειες ξύλινες κατασκευές, κατασκευάζουν χωμάτινους αγωγούς («λασποστοές»).
- Προτιμούν το μαλακό ξύλο, αφήνουν το εξωτερικό φαινομενικά άθικτο και δημιουργούν εσωτερικά αυλακώσεις ή κυψελοειδές σχέδιο.
- Δεν απομακρύνουν στο εξωτερικό το πριονίδι και τα περιττώματα, σε αντίθεση με άλλα ξυλοφάγα έντομα (π.χ. σαράκια).
2. Τερμίτες ξηρού ξύλου
- Οι αποικίες είναι μικρότερες.
- Ζουν αποκλειστικά σε ξηρό και υγιές ξύλο χωρίς επαφή με το έδαφος.
- Εισέρχονται συνήθως από:
- αεραγωγούς χωρίς σίτες
- ρωγμές σε εξωτερικούς τοίχους
- κουφώματα, σοφίτες, επενδύσεις οροφών, ραμποτέ κ.λπ.
- Η εξωτερική επιφάνεια του ξύλου παραμένει συνήθως άθικτη.
- Ένδειξη προσβολής: μικροί σωροί από κοκκώδη περιττώματα (σαν μικροί σπόροι), που βγαίνουν από μικρές οπές.
3. Τερμίτες υγρού ξύλου
- Προσβάλλουν ξύλο με υψηλή υγρασία ή σε σήψη.
- Συνήθως μεγαλύτερα σε μέγεθος από τους υπόγειους.
- Οι αποικίες βρίσκονται μέσα στο ξύλο, συχνά χωρίς άμεση επαφή με το έδαφος.
- Συχνά εντοπίζονται:
- σε πεσμένους κορμούς
- σε πασσάλους ή ξύλα σε επαφή με υγρό έδαφος
- σε σημεία οικοδομών με διαρροές υγρασίας.
Ζημιές από τερμίτες
Οι τερμίτες μπορούν να προκαλέσουν σοβαρές και κρυφές ζημιές σε:
- δομικά στοιχεία κτιρίων (θεμέλια, δοκάρια, πατώματα)
- κάσες κουφωμάτων
- έπιπλα και ξύλινες επενδύσεις
- βιβλία και χαρτί
- ξύλινους στύλους (ΔΕΗ, ΟΤΕ, σιδηροδρομικές τραβέρσες κ.ά.)
Το πρόβλημα είναι ότι συχνά εντοπίζονται όταν η ζημιά είναι ήδη εκτεταμένη.
Αντιμετώπιση
Κρίσιμο σημείο: οι τερμίτες ζουν κρυφά, οπότε η έγκαιρη διάγνωση είναι δύσκολη αλλά απαραίτητη.
Γενική αρχή
- Προσεκτική αναζήτηση στοών, χωμάτινων αγωγών και σημείων υγρασίας.
- Ο τρόπος αντιμετώπισης εξαρτάται από το είδος (υπόγειοι, ξηρού ξύλου, υγρού ξύλου).
Υπόγειοι τερμίτες
Η αντιμετώπιση είναι από τις πιο απαιτητικές:
- Χρήση τερμιτοκτόνων εδάφους με εξαιρετική προσοχή, από εξειδικευμένα συνεργεία.
- Δημιουργία χημικού φραγμού γύρω από την κατασκευή, ανάμεσα:
- στην αποικία
- και τα ξύλινα στοιχεία του κτιρίου.
- Μπορεί να χρησιμοποιηθούν:
- συστήματα παρακολούθησης & δολωμάτων περιμετρικά
- σε συνδυασμό με εξάλειψη πηγών υγρασίας.
- Ανοίγονται τρύπες κοντά στα θεμέλια και γίνεται έγχυση τερμιτοκτόνου στο έδαφος.
- Στη συνέχεια οι τρύπες σφραγίζονται σχολαστικά με τσιμέντο.
Τερμίτες ξηρού ξύλου
Όταν η προσβολή είναι εκτεταμένη ή δύσκολα προσβάσιμη:
- Καπνισμός (fumigation) ολόκληρου κτίσματος ή αντικειμένων με ειδικό καπνιστικό εντομοκτόνο.
- Σε περιορισμένες ή προσβάσιμες προσβολές:
- τοπική επέμβαση με ενέσεις ή επιφανειακή εφαρμογή
- ή αντικατάσταση των προσβεβλημένων ξύλων.
Τερμίτες υγρού ξύλου
με έγχυση ή επάλειψη υπολειμματικού τερμιτοκτόνου.
Εξάλειψη υγρασίας (διαρροές, κακός εξαερισμός κ.λπ.).
Αφαίρεση ξύλινων στοιχείων που είναι σε άμεση επαφή με υγρό έδαφος.
Αντικατάσταση και ταυτόχρονη απεντόμωση:
- με έγχυση ή επάλειψη υπολειμματικού τερμιτοκτόνου.