Ταξινόμηση
Οι μύγες ανήκουν στην κλάση των Εντόμων και στην τάξη των Διπτέρων (Diptera).
Στην οικογένεια Muscidae εντάσσεται η οικιακή μύγα (Musca domestica).
Οικιακή μύγα (Musca domestica)
Βιολογία
Η οικιακή μύγα παρουσιάζει εξαιρετικά υψηλή ικανότητα αναπαραγωγής, κυρίως επειδή:
- μπορεί να εναποθέτει τα αυγά της σε οποιοδήποτε οργανικό υλικό βρίσκεται σε αποσύνθεση
- οι προνύμφες αναπτύσσονται γρήγορα και φτάνουν στο ακμαίο (ενήλικο) στάδιο σε περίπου 10 ημέρες.
Υπό ιδανικές συνθήκες τροφής και περιβάλλοντος, η διάρκεια ζωής του ακμαίου είναι 25–30 ημέρες, διάστημα στο οποίο ένα θηλυκό μπορεί να αποθέσει έως και 1.000 αυγά (κατά ομάδες 75–150 αυγών κάθε 3–4 ημέρες).
Το ενήλικο έντομο τρέφεται μέσω της προβοσκίδας. Στις στερεές τροφές εκκρίνει σάλιο, υγροποιεί το υπόστρωμα και στη συνέχεια το απορροφά με τα λείχοντα–μυζητικά στοματικά μόρια.
Οι μύγες είναι ικανές να μετακινηθούν σε αποστάσεις μερικών χιλιομέτρων από το σημείο εκκόλαψής τους.
Δραστηριοποιούνται κυρίως κατά τη διάρκεια της ημέρας, ενώ τη νύχτα αναπαύονται σε γωνίες δωματίων, πάνω σε τοίχους ή «κολλημένες» στις οροφές.
Στάδια ανάπτυξης
Προνύμφη
- 1ο στάδιο: μήκος 2–5 mm
- 2ο στάδιο: 6–14 mm
- 3ο στάδιο: 15–20 mm
Διάρκεια σταδίων:
- 1ο: 2–3 ημέρες
- 2ο: 3–4 ημέρες
- 3ο: 4–6 ημέρες, στη συνέχεια μετατρέπεται σε νύμφη.
Νύμφη (pupa)
Μετά την ολοκλήρωση του τελευταίου προνυμφικού σταδίου, η προνύμφη μετακινείται σε δροσερό και ξηρό σημείο, όπου σχηματίζει το κουκούλι της.
Η διάρκεια της νυμφικής φάσης εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από θερμοκρασία και υγρασία.
Ακμαίο
Το τέλειο έντομο καλύπτεται από πολλές λεπτές τρίχες, στις οποίες προσκολλώνται εύκολα μικρόβια και ακαθαρσίες.
Το πεπτικό του σύστημα είναι επίσης φορτωμένο με μικροοργανισμούς, τους οποίους μεταφέρει σε επιφάνειες και τροφές μέσω:
- περιττωμάτων
- επιστροφής υγρών από το στόμα κατά τη σίτιση.
Σχέση με τον άνθρωπο – Υγειονομική σημασία
Η στενή συνύπαρξη με τον άνθρωπο έχει συμβάλει στην παγκόσμια εξάπλωσή τους, καθώς οι μύγες ακολούθησαν τις ανθρώπινες μετακινήσεις.
Σε ψυχρότερα κλίματα επιβιώνουν κυρίως όπου υπάρχει συμβίωση με τον άνθρωπο (κτίρια, στάβλοι κ.λπ.).
Η προβοσκίδα φέρει άφθονες λεπτές τρίχες που συγκρατούν εύκολα μικροοργανισμούς και βρωμιά.
Τα πόδια τους διαθέτουν λεπτές τρίχες και εξογκώματα με κολλητική ουσία, η οποία επιτρέπει το περπάτημα σε λείες επιφάνειες αλλά και ενισχύει τη μεταφορά παθογόνων.
- Ο αριθμός μικροοργανισμών στο σώμα μιας μύγας μπορεί να ξεπερνά το 1.000.000.
- Έχει διαπιστωθεί ότι μπορούν να είναι φορείς πάνω από 100 παθογόνους μικροοργανισμούς, μεταδίδοντας νοσήματα όπως:
- δυσεντερία
- σαλμονέλωση
- τυφοειδή πυρετό
- χολέρα
- άνθρακα
- πολιομυελίτιδα
- τέτανο κ.ά.
Σε χώρες με ανεπαρκείς υγειονομικές συνθήκες, οι μύγες κατατάσσονται στους κύριους μηχανικούς μεταφορείς ασθενειών.
Ορισμένα στελέχη έχουν αναπτύξει ανθεκτικότητα σε κοινά εντομοκτόνα, γεγονός που δυσκολεύει την αντιμετώπιση.
Η οικιακή μύγα τρέφεται αδιακρίτως τόσο από ανθρώπινες τροφές όσο και από ακαθαρσίες.
Επειδή μπορεί να προσλάβει μόνο υγρή τροφή, συνηθίζει:
- να αναβλύζει σταγόνες υγρού από το στομάχι πάνω σε στερεές τροφές για να τις υγροποιήσει
- να αφήνει ταυτόχρονα περιττώματα πάνω σε αυτές.
Λόγω της μεγάλης ημερήσιας πρόσληψης τροφής, αποβάλλει σχεδόν συνεχώς περιττώματα, γεγονός που αυξάνει σημαντικά την υγειονομική επικινδυνότητά της.
Αντιμετώπιση – Οικιακές και άλλες μύγες
Πρόληψη
- Όλα τα σημεία συλλογής απορριμμάτων πρέπει να διατηρούνται καθαρά.
- Τα σκουπίδια να τοποθετούνται σε πλαστικές σακούλες πριν ριχτούν στους κάδους, ώστε να περιορίζονται οι οσμές και η προσέλκυση μυγών.
- Τα οργανικά απορρίμματα να απομακρύνονται καθημερινά από τον χώρο.
- Ιδιαίτερη μέριμνα σε κοπροσωρούς (ιππικοί όμιλοι, κτηνοτροφικές μονάδες, ζωολογικοί κήποι κ.λπ.).
Θωράκιση
- Τοποθέτηση σιτών σε πόρτες και παράθυρα.
- Χρήση αεροκουρτινών ή κουρτινών με πλαστικές λωρίδες σε εισόδους χώρων τροφίμων.
Εφαρμογή εντομοκτόνων
- Καθολικοί (ομιχλοψεκασμοί/αεροψεκασμοί) με εντομοκτόνα πρέπει να αποφεύγονται, καθώς είναι επικίνδυνοι για το περιβάλλον και τη δημόσια υγεία.
- Στοχευμένοι ψεκασμοί με εντομοκτόνα σε σημεία αναπαραγωγής (οργανική ύλη, κοπροσωροί, σωροί σκουπιδιών κ.λπ.).
- Εφαρμογή προνυμφοκτόνων / ρυθμιστών ανάπτυξης σε εστίες αναπαραγωγής.
- Υπολειμματικοί ψεκασμοί με ακμαιοκτόνα σε σημεία όπου οι μύγες κουρνιάζουν.
- Δολωματικοί ψεκασμοί με ειδικά σκευάσματα για μύγες.
- Χρήση aerosols σε κλειστούς χώρους, όπου επιτρέπεται.
Παγίδευση
- Απλές παγίδες με ελκυστικά χρώματα (π.χ. κίτρινο) ή κολλώδεις επιφάνειες.
- Παγίδες με ειδικό υγρό ελκυστικό που επιτρέπει την είσοδο αλλά όχι την έξοδο των μυγών.
Ηλεκτρικές μηχανές παγίδευσης ιπτάμενων εντόμων
- Επιτοίχιες ή οροφής συσκευές, με λάμπες υπεριώδους (UV-A) και κολλώδη επιφάνεια.
- Προσελκύουν τα έντομα με UV ακτινοβολία και τα παγιδεύουν στην κολλώδη επιφάνεια.
- Χρησιμοποιούνται είτε σε χώρους με υψηλές αισθητικές/υγειονομικές απαιτήσεις (γραφεία, εστιατόρια, εργαστήρια κ.λπ.) είτε σε βιομηχανικούς χώρους και αποθήκες.
- Η κολλώδης επιφάνεια αλλάζεται κάθε 1–2 μήνες, ανάλογα με την ένταση της προσβολής.
- Οι συσκευές πρέπει να συμμορφώνονται με τους κανόνες HACCP.
- Υπάρχουν μοντέλα με διαφορετική ισχύ κάλυψης χώρου.
- Διατίθενται σε διαβαθμίσεις προστασίας, π.χ. IP-54 και IP-65 (σειρά EX), με αυξημένη αντοχή σε υγρασία και σκόνη. Τα μοντέλα IP-65 έχουν επιπλέον προστασία από θρυμματισμό γυαλιού και μπορούν να πλένονται με νερό υπό πίεση.
Μύγα των φρούτων – Δροσόφιλα (Drosophila spp.)
Ανήκει στην οικογένεια Drosophilidae. Γνωστή ως:
- μύγα του ξυδιού
- μύγα του μούστου
- μύγα των φρούτων.
Χαρακτηριστικά
- Πολύ μικρό μέγεθος (<3 mm).
- Ανοιχτά κόκκινα μάτια.
- Θώρακας ανοιχτού καφέ χρώματος και μαύρη κοιλιά.
- Πετά αργά, συχνά αιωρείται, με την κοιλιά να φαίνεται κρεμασμένη.
- Μακριά πόδια με μεγάλα «πέλματα».
- Τα θηλυκά είναι συνήθως μεγαλύτερα από τα αρσενικά, με χαρακτηριστικές μορφολογικές διαφορές (φυλετικά κτένια, σχήμα άκρου κοιλιάς, αριθμός κοιλιακών τμημάτων – 6 στα αρσενικά).
Βιολογικός κύκλος
- Διάρκεια: 8–10 ημέρες (ανάλογα με τη θερμοκρασία).
- Στάδια:
- αυγό: εκκόλαψη σε 1–2 ημέρες
- προνύμφη: 5–6 ημέρες
- νύμφη: 1–2 ημέρες
- ενήλικο.
Το θηλυκό αποθέτει περίπου 500 αυγά πάνω σε υλικό σε ζύμωση.
Το ενήλικο ζει 2–9 εβδομάδες.
Περιβάλλον – προβλήματα
- Αναπτύσσεται κυρίως σε φρούτα και λαχανικά σε ζύμωση αλλά και σε άλλα οργανικά υλικά σε αποσύνθεση.
- Προβληματίζει ιδιαίτερα:
- μανάβικα
- καφετέριες
- εστιατόρια
- βιομηχανίες τροφίμων και ποτών
- οικιακούς χώρους.
Μεταφέρει βακτήρια και μύκητες στα φρούτα και η κατανάλωση τροφών με προνύμφες μπορεί να προκαλέσει διάρροιες.
Αντιμετώπιση
- Απομάκρυνση υπερώριμων/σαπισμένων φρούτων και λαχανικών.
- Επιμελής καθαρισμός επιφανειών με υπολείμματα χυμών.
- Οι επιφάνειες πρέπει να είναι λείες, χωρίς ρωγμές ή οπές όπου συσσωρεύονται υπολείμματα.
- Πλύσιμο μηχανημάτων (στίφτες, αποχυμωτές κ.λπ.).
- Τακτική μετακίνηση και καθαρισμός κάτω από ψυγεία, φούρνους, πλυντήρια, βαριά έπιπλα.
- Σε σημεία με βρώμικα στάσιμα νερά μπορεί να αναπτύσσονται άλλα μικρά δίπτερα που συχνά μπερδεύονται με Δροσόφιλα.
- Χρήση εντομοκτόνων, απλών παγίδων και ηλεκτρικών μηχανών σύλληψης ιπτάμενων εντόμων.
Μύγα των αποχετεύσεων – Ψυχοδίδες (Psychodidae)
Οι μύγες των αποχετεύσεων ανήκουν στην οικογένεια Psychodidae.
- Αναπαράγονται κυρίως σε αποχετευτικά δίκτυα.
- Εμφανίζονται συχνά σε τουαλέτες και λουτρά.
- Οι ρυθμοί αναπαραγωγής είναι πολύ γρήγοροι, με αποτέλεσμα μεγάλους πληθυσμούς.
Αντιμετώπιση
- Αποφυγή στάσης λυμάτων στα δίκτυα αποχέτευσης.
- Τακτική συντήρηση φρεατίων και διασφάλιση πρόσβασης για τον απολυμαντή.
- Ψεκασμός φρεατίων με ακμαιοκτόνο εντομοκτόνο και ρυθμιστές ανάπτυξης για τις προνύμφες.
- Υπολειμματικοί ψεκασμοί σε τουαλέτες και γύρω από σιφώνια.
Σαρκοφάγες μύγες – Μυΐαση
Ταξινόμηση
Σαρκοφάγες και μυϊασιογόνες μύγες ανήκουν στις οικογένειες:
- Calliphoridae
- Sarcophagidae
- Oestridae
Τι προκαλούν
Είδη αυτών των οικογενειών τοποθετούν αυγά ή προνύμφες πάνω σε ζωντανούς ιστούς ανθρώπων ή ζώων, προκαλώντας μυΐαση.
Μυΐαση: εισβολή προνυμφών διπτέρων σε ζωντανούς ιστούς ή όργανα σπονδυλωτών για ένα μέρος του βιολογικού τους κύκλου.
Βασικοί τύποι:
- Δερματική / υποδερματική
- Ουρογεννητική
- Οφθαλμική
- Ρινοφαρυγγική
- Εντερική
Calliphoridae – Ιριδίζουσες μύγες
- Μοιάζουν με την οικιακή μύγα, αλλά πολλά είδη έχουν μεταλλικό χρώμα.
- Προκαλούν μυιάσεις σε ανθρώπους και ζώα.
- Πολλά είδη απαντώνται κυρίως σε τροπικές περιοχές.
Lucilia spp.
- Παγκόσμια εξάπλωση, παρούσα και σε εύκρατες περιοχές.
- Το Lucilia sericata είναι το συχνότερο είδος.
- Ωοτοκούν σε:
- κρέας
- ψάρια
- πτώματα
- δύσοσμες πληγές ανθρώπων ή ζώων
- περιττώματα
- φυτικές ύλες σε αποσύνθεση.
Calliphora spp.
- Παγκόσμια εξάπλωση, με έμφαση σε βόρειες εύκρατες ζώνες.
- Ισχυρές μύγες με μεταλλικό μπλε ή μπλε–μαύρο χρώμα.
Sarcophagidae – Κρεατόμυγες
- Παγκόσμια εξάπλωση.
- Πολλά είδη είναι προνυμφοτόκα (γέννηση ζωντανών προνυμφών).
Sarcophaga spp.
- Μεγάλες, τριχωτές, μη ιριδίζουσες μύγες.
- Τρεις μαύρες επιμήκεις λωρίδες στον θώρακα.
- Στην κοιλιά σκούρες τετραγωνικές κηλίδες («σκακιέρα»).
- Κυρίως πτωματοφάγες.
- Αφήνουν προνύμφες σε:
- πτώματα
- περιττώματα
- οργανική ουσία σε αποσύνθεση.
- Προκαλούν μυιάσεις συνήθως όχι πολύ βλαπτικές.
Wohlfahrtia spp.
- Τριχωτές, μη ιριδίζουσες μύγες.
- Τρεις μαύρες επιμήκεις λωρίδες στον θώρακα.
- Δεν εμφανίζουν «σκακιέρα» στην κοιλιά.
- Μερικά είδη αφήνουν προνύμφες σε:
- εκδορές
- κακώσεις
- μαλακό δέρμα βρεφών
- μάτια, αυτιά, ρινικές κοιλότητες
προκαλώντας σοβαρές βλάβες (π.χ. τύφλωση).
Oestridae
- Κοντόχοντρες μύγες με πλατιά κεφαλή.
- Τα ενήλικα συνήθως δεν τρέφονται και σπάνια παρατηρούνται.
- Οι προνύμφες εντοπίζονται σε φυτοφάγα ζώα, κυρίως στα ρουθούνια και ανώτερες αναπνευστικές οδούς.
Υγειονομική Σημασία – Σαρκοφάγες και μυϊασιογόνες μύγες
Τρέφονται με ζωντανό ή νεκρό ιστό ή με τροφικές ύλες σε αποσύνθεση και προκαλούν μυΐαση σε ανθρώπους και ζώα.
Αντιμετώπιση σαρκοφάγων και μυϊασιογόνων μυγών
Σε γενικές γραμμές ισχύουν όσα αναφέρονται και για την οικιακή μύγα:
Χρήση προνυμφοκτόνων σε εστίες αναπαραγωγής (πτώματα ζώων, κοπροσωροί, αποσυνθέμενη οργανική ύλη).
Ορθή διαχείριση απορριμμάτων και οργανικής ύλης.
Υπολειμματικοί ψεκασμοί σε επιφάνειες όπου κάθονται οι μύγες.